Wednesday, June 03, 2026

भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत कर्तव्ये - संपूर्ण माहिती

कलम 51A | 11 कर्तव्ये | MPSC, पोलीस भरती, तलाठी साठी महत्वाचे

मित्रांनो, आपण मागच्या Post मध्ये मूलभूत हक्क बघितले. पण लक्षात ठेवा, जिथे हक्क आहेत तिथे कर्तव्ये पण असतात. पोलीस भरती, MPSC, तलाठी या परीक्षेत "मूलभूत कर्तव्ये" वर 2 ते 3 प्रश्न हमखास येतात. आज या Post मध्ये आपण कलम 51A, 11 कर्तव्ये, इतिहास आणि परीक्षेत कसे प्रश्न येतात हे सगळं बघणार आहोत.

1. मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे काय?

मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे राज्यघटनेने प्रत्येक भारतीय नागरिकाला दिलेली नैतिक जबाबदारी आहे. यांना इंग्रजीत Fundamental Duties म्हणतात.

हक्क आणि कर्तव्ये ही एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले होते की, "हक्कांची मागणी करणाऱ्याने आधी कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत."

मूलभूत कर्तव्यांची 4 महत्वाची वैशिष्ट्ये:

न्यायालयीन नाही: हक्कांप्रमाणे कर्तव्ये मोडल्यास तुम्ही कोर्टात जाऊ शकत नाही. याला न्यायालयीन संरक्षण नाही. पण सरकार कायदे करून शिक्षा देऊ शकते.
फक्त नागरिकांसाठी: मूलभूत हक्क काही परदेशी लोकांना पण लागू होतात, पण मूलभूत कर्तव्ये फक्त भारतीय नागरिकांसाठी आहेत.
नैतिक आणि नागरी: काही कर्तव्ये नैतिक आहेत जसे राष्ट्रगीताचा सन्मान. काही नागरी आहेत जसे वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवणे.
मूळ राज्यघटनेत नव्हते: 1950 च्या मूळ राज्यघटनेत कर्तव्ये नव्हती. ती नंतर जोडली गेली.

2. मूलभूत कर्तव्ये राज्यघटनेत कधी आली? इतिहास

हा भाग परीक्षेसाठी एकदम महत्वाचा आहे. प्रश्न नक्की येतो.

वर्ष	घटना	काय झाले?
1976	42 वी घटनादुरुस्ती	भाग 4A आणि कलम 51A जोडले. 10 मूलभूत कर्तव्ये आली. याला 'Mini Constitution' म्हणतात.
1976	सरदार स्वर्णसिंग समिती	इंदिरा गांधी सरकारने ही समिती नेमली. यांच्या शिफारशीनुसार कर्तव्ये आली. ही कर्तव्ये रशियाच्या राज्यघटनेवरून घेतली.
2002	86 वी घटनादुरुस्ती	11 वे कर्तव्य जोडले गेले. 6 ते 14 वर्ष वयोगटातील मुलांना पालकांनी शिक्षण देणे.

लक्षात ठेवा: सध्या एकूण 11 मूलभूत कर्तव्ये आहेत.

3. कलम 51A - 11 मूलभूत कर्तव्यांची संपूर्ण यादी

परीक्षेत "खालीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही?" असा प्रश्न येतो. त्यामुळे 11 कर्तव्ये पाठ करा.

Trick: "राज्य साप बंधू वन पर्यावरण संस्कृती सा वैज्ञा देश शिक्षण" - प्रत्येक शब्दावरून एक कर्तव्य लक्षात ठेवा.

राज्यघटनेचा सन्मान: राज्यघटनेचे पालन करणे आणि तिचे आदर्श, संस्था, राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीत यांचा आदर करणे.
स्वातंत्र्य लढ्याचा सन्मान: ज्यामुळे स्वातंत्र्य मिळाले त्या उदात्त आदर्शांचे पालन करणे.
भारताची एकता: भारताचे सार्वभौमत्व, एकता व अखंडता उन्नत ठेवणे व त्यांचे संरक्षण करणे.
देशाचे रक्षण: देशाचे संरक्षण करणे व आवाहन केले जाईल तेव्हा राष्ट्रीय सेवा बजावणे.
बंधुभाव: सर्व लोकांमध्ये समरसता व बंधुभाव वाढीस लावणे. स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला उणेपणा आणणाऱ्या प्रथा सोडणे.
संमिश्र संस्कृती: आपल्या संमिश्र संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाचे मोल जाणून तो जतन करणे.
पर्यावरण रक्षण: वने, सरोवरे, नद्या व वन्यजीव यांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन: वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोधकबुद्धीचा विकास करणे.
सार्वजनिक मालमत्ता: सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे व हिंसाचाराचा त्याग करणे.
राष्ट्र उन्नती: व्यक्तीगत व सामूहिक कार्याच्या सर्व क्षेत्रात उत्कृष्टतेसाठी प्रयत्न करणे.
शिक्षणाचे कर्तव्य: 6 ते 14 वर्ष वयोगटातील आपल्या पाल्याला शिक्षणाची संधी देणे. 2002 ला जोडले गेले.

4. मूलभूत हक्क vs मूलभूत कर्तव्ये - परीक्षेसाठी महत्वाचा फरक

हा फरक विचारून 1 मार्कचा प्रश्न हमखास येतो.

मुद्दा	मूलभूत हक्क	मूलभूत कर्तव्ये
कलम	कलम 12 ते 35	कलम 51A
भाग	भाग 3	भाग 4A
स्त्रोत	अमेरिका	रशिया - USSR
समावेश	मूळ राज्यघटनेत 1950	42 वी घटनादुरुस्ती 1976
स्वरूप	न्यायालयीन, राजकीय	नैतिक, नागरी
लागू	काही नागरिकांना, काही सर्वांना	फक्त भारतीय नागरिकांना
संख्या	6	11

5. पोलीस भरतीसाठी महत्वाचे प्रश्न - सराव करा

खालील प्रश्न मागच्या 5 वर्षात विचारले गेले आहेत. सोडवून बघा.

मूलभूत कर्तव्ये राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहेत?
उत्तर: भाग 4A
मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या घटनादुरुस्तीने समाविष्ट केली?
उत्तर: 42 वी घटनादुरुस्ती, 1976
सध्या एकूण किती मूलभूत कर्तव्ये आहेत?
उत्तर: 11
11 वे मूलभूत कर्तव्य कोणत्या घटनादुरुस्तीने आले?
उत्तर: 86 वी घटनादुरुस्ती, 2002
मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या देशाच्या राज्यघटनेवरून घेतली?
उत्तर: रशिया - USSR
"वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास करणे" हे कोणते कर्तव्य आहे?
उत्तर: 8 वे कर्तव्य
मूलभूत कर्तव्यांची शिफारस कोणत्या समितीने केली?
उत्तर: सरदार स्वर्णसिंग समिती
खालीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही? A) कर भरणे B) राष्ट्रगीताचा सन्मान C) वन्यजीव रक्षण D) सार्वजनिक मालमत्ता रक्षण
उत्तर: A) कर भरणे. कर भरणे हे कायदेशीर कर्तव्य आहे, मूलभूत नाही.

6. मूलभूत कर्तव्ये का महत्वाची आहेत? पोलीस म्हणून काय कराल?

मित्रांनो, पोलीस शिपाई म्हणून नोकरी लागल्यावर तुम्ही फक्त कायदा सुव्यवस्था राखत नाही, तर नागरिकांना त्यांच्या कर्तव्याची जाणीव पण करून देता.

उदा 1: कोणी राष्ट्रध्वजाचा अपमान करत असेल तर तुम्ही कर्तव्य क्र. 1 नुसार कारवाई करू शकता. 1971 चा राष्ट्र मानचिन्ह अपमान प्रतिबंधक कायदा आहे.
उदा 2: सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड होत असेल तर कर्तव्य क्र. 9 नुसार तुम्ही ती थांबवली पाहिजे.
उदा 3: स्त्रियांचा अपमान होत असेल तर कर्तव्य क्र. 5 नुसार तुम्ही कडक कारवाई केली पाहिजे.

म्हणून हा Topic फक्त परीक्षेसाठी नाही तर तुमच्या भविष्यातील नोकरीसाठी पण महत्वाचा आहे.

7. निष्कर्ष - काय लक्षात ठेवायचं?

1. संख्या: 11 कर्तव्ये, कलम 51A, भाग 4A.

2. वर्ष: 1976 - 42 वी घटनादुरुस्ती - 10 कर्तव्ये. 2002 - 86 वी घटनादुरुस्ती - 11 वे कर्तव्य.

3. समिती: स्वर्णसिंग समिती.

4. स्त्रोत: रशिया.

5. वैशिष्ट्य: न्यायालयीन नाही, फक्त नागरिकांना लागू.

मित्रांनो, ही Post तुमच्या मित्रांना Share करा. पोलीस भरतीची तयारी करणाऱ्या प्रत्येकाला पाठवा. रोज नवीन Topic साठी VisionGovAcademy.online ला भेट द्या.

All the Best पोलीस भरती 2026 साठी! जय हिंद.

Next Post: राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे - Directive Principles. ही Post चुकवू नका. Bookmark करा.

📚राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे - DPSP संपूर्ण माहिती

राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे - DPSP संपूर्ण माहिती

भाग 4 | कलम 36 ते 51 | MPSC, पोलीस भरती, तलाठी साठी महत्वाचे

मित्रांनो, आपण मूलभूत हक्क आणि मूलभूत कर्तव्ये बघितली. आता राज्यघटनेचा तिसरा महत्वाचा खांब म्हणजे "राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे" बघणार आहोत. इंग्रजीत याला Directive Principles of State Policy - DPSP म्हणतात. पोलीस भरती 2026 च्या पेपरमध्ये यावर 3 ते 4 प्रश्न नक्की येतात.

1. मार्गदर्शक तत्वे म्हणजे काय?

मार्गदर्शक तत्वे म्हणजे सरकारला दिलेल्या सूचना आहेत. सरकारने कायदे करताना, धोरण ठरवताना ही तत्वे डोळ्यासमोर ठेवली पाहिजेत. याचा मुख्य उद्देश "लोककल्याणकारी राज्य" म्हणजेच Welfare State निर्माण करणे हा आहे.

ही तत्वे भाग 4 मध्ये कलम 36 ते 51 मध्ये दिली आहेत. ही तत्वे आयर्लंडच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी यांना "राज्यघटनेचे वैशिष्ट्य" असे म्हटले आहे.

मार्गदर्शक तत्वांची 4 महत्वाची वैशिष्ट्ये:

न्यायालयीन नाही: मूलभूत हक्कांप्रमाणे यांना न्यायालयीन संरक्षण नाही. म्हणजे सरकारने ही तत्वे पाळली नाहीत म्हणून तुम्ही कोर्टात जाऊ शकत नाही. कलम 37 मध्ये हे स्पष्ट सांगितले आहे.
नैतिक बंधन: जरी न्यायालयीन नसली तरी सरकारवर नैतिक बंधन आहे. कारण लोकशाहीत जनता सरकारला जाब विचारू शकते.
हक्क आणि तत्वे यात संघर्ष: जर मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्वे यात संघर्ष झाला तर सुरुवातीला हक्क वरचढ होते. पण 42 वी घटनादुरुस्ती नंतर काही तत्वे हक्कांपेक्षा वरचढ झाली.
कल्याणकारी राज्य: याचा मुख्य उद्देश सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित करणे हा आहे. फक्त राजकीय लोकशाही असून चालत नाही.

2. मार्गदर्शक तत्वांचे वर्गीकरण - 3 प्रकार

परीक्षेत "गांधीवादी तत्वे कोणती?" असा प्रश्न येतो. त्यामुळे वर्गीकरण पाठ करा.

प्रकार	उद्देश	महत्वाची कलमे
1. समाजवादी तत्वे	सामाजिक आणि आर्थिक समानता आणणे	38, 39, 41, 42, 43, 43A, 47
2. गांधीवादी तत्वे	महात्मा गांधींच्या विचारांवर आधारित	40, 43, 46, 47, 48
3. उदारमतवादी तत्वे	व्यक्ती स्वातंत्र्य आणि आंतरराष्ट्रीय शांतता	44, 45, 48, 49, 50, 51

3. महत्वाची मार्गदर्शक तत्वे - कलम नुसार संपूर्ण यादी

खाली दिलेली 15 कलमे परीक्षेसाठी एकदम महत्वाची आहेत. कलम नंबर सकट पाठ करा.

A) समाजवादी तत्वे:

कलम 38: राज्याने लोककल्याणासाठी सामाजिक व्यवस्था निर्माण करावी. उत्पन्न, दर्जा यातील विषमता कमी करावी.
कलम 39: समान कामासाठी समान वेतन. स्त्री-पुरुष भेद नाही. संपत्तीचे केंद्रीकरण होऊ नये. खूप महत्वाचे.
कलम 41: कामाचा, शिक्षणाचा आणि बेकारी, आजारपणात सरकारी मदतीचा हक्क.
कलम 42: कामाची न्याय्य परिस्थिती आणि प्रसूती सहाय्य यांची तरतूद.
कलम 43: कामगारांना निर्वाह वेतन, सभ्य जीवनमान मिळावे.
कलम 43A: उद्योगांच्या व्यवस्थापनात कामगारांचा सहभाग. 42 वी घटनादुरुस्तीने जोडले.
कलम 47: पोषण पातळी वाढवणे, लोकांचे आरोग्य सुधारणे. दारूबंदी करण्याचा प्रयत्न करणे.

B) गांधीवादी तत्वे - लक्षात ठेवा "Gandhi":

कलम 40: ग्रामपंचायतींची स्थापना करणे व त्यांना अधिकार देणे. 73 वी घटनादुरुस्ती यामुळेच झाली.
कलम 43: कुटीर उद्योगांचा विकास करणे. खादी, ग्रामोद्योग यांना प्रोत्साहन.
कलम 46: SC, ST आणि इतर दुर्बल घटकांचे शैक्षणिक व आर्थिक हितसंवर्धन करणे.
कलम 47: मादक पेये व आरोग्यास अपायकारक अंमली पदार्थ यांच्या वापरावर बंदी. दारूबंदी.
कलम 48: शेती व पशुसंवर्धन यांचे आयोजन. गोवंश हत्याबंदी करणे.

C) उदारमतवादी तत्वे:

कलम 44: सर्व नागरिकांसाठी समान नागरी कायदा - Uniform Civil Code. सर्वात वादग्रस्त कलम.
कलम 45: 6 वर्षांखालील बालकांची काळजी व शिक्षण. 86 वी घटनादुरुस्तीने बदलले.
कलम 48A: पर्यावरणाचे रक्षण, वने व वन्यजीवांचे संरक्षण. 42 वी घटनादुरुस्तीने जोडले.
कलम 49: राष्ट्रीय महत्वाच्या स्मारकांचे संरक्षण करणे.
कलम 50: न्यायदानापासून कार्यकारी मंडळ वेगळे करणे. म्हणजे न्यायालय स्वतंत्र असले पाहिजे.
कलम 51: आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा वाढवणे. आंतरराष्ट्रीय तंटे लवादाने सोडवणे.

4. मूलभूत हक्क vs मार्गदर्शक तत्वे - 5 मोठे फरक

हा फरक विचारून MPSC, पोलीस भरतीत 2 मार्कचा प्रश्न येतोच.

मूलभूत हक्क	मार्गदर्शक तत्वे
1. भाग 3, कलम 12 ते 35	1. भाग 4, कलम 36 ते 51
2. अमेरिकेवरून घेतले	2. आयर्लंडवरून घेतले
3. न्यायालयीन आहेत. कोर्टात जाता येते.	3. न्यायालयीन नाहीत. कोर्टात जाता येत नाही.
4. व्यक्तीच्या विकासासाठी	4. समाजाच्या विकासासाठी
5. राजकीय लोकशाही प्रस्थापित करतात	5. सामाजिक व आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित करतात

5. पोलीस भरतीसाठी महत्वाचे प्रश्न - मागील वर्षाचे

राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहेत?
उत्तर: भाग 4
मार्गदर्शक तत्वे कोणत्या देशाच्या राज्यघटनेवरून घेतली?
उत्तर: आयर्लंड
"ग्रामपंचायतींची स्थापना" हे कोणत्या प्रकारचे तत्व आहे?
उत्तर: गांधीवादी तत्व, कलम 40
समान नागरी कायदा कोणत्या कलमात आहे?
उत्तर: कलम 44
दारूबंदी करण्यास सांगणारे कलम कोणते?
उत्तर: कलम 47
मार्गदर्शक तत्वे न्यायालयीन आहेत का?
उत्तर: नाही, कलम 37 नुसार नाहीत.
पर्यावरण रक्षण कोणत्या घटनादुरुस्तीने जोडले?
उत्तर: 42 वी घटनादुरुस्ती, कलम 48A
"गोवंश हत्याबंदी" कोणत्या कलमात आहे?
उत्तर: कलम 48

6. मार्गदर्शक तत्वांवर आधारित महत्वाचे कायदे

सरकारने ही तत्वे पाळण्यासाठी खालील कायदे केले. हे परीक्षेत "जोड्या लावा" मध्ये येते.

कलम 39: किमान वेतन कायदा 1948, समान वेतन कायदा 1976.
कलम 40: 73 वी घटनादुरुस्ती 1992 - पंचायतराज.
कलम 41: महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा - MGNREGA 2005.
कलम 43: खादी व ग्रामोद्योग मंडळ.
कलम 45: शिक्षण हक्क कायदा - RTE 2009.
कलम 48A: वन्यजीव संरक्षण कायदा 1972, पर्यावरण संरक्षण कायदा 1986.

7. निष्कर्ष

मित्रांनो, मार्गदर्शक तत्वे ही सरकारची To-Do List आहे. पोलीस अधिकारी म्हणून तुम्हाला ही तत्वे माहित असणे गरजेचे आहे. कारण तुम्हीच सरकारचा एक भाग आहात.

पाठ करण्यासाठी Trick: कलम 40 ते 48 ही गांधीवादी आहेत. कलम 44 UCC आणि कलम 48A Environment हे दोन 44 नंतरचे महत्वाचे. कलम 47 मध्ये दारू आणि आरोग्य दोन्ही आहे.

ही Post आवडली असेल तर तुमच्या मित्रांना Share करा. मूलभूत हक्क, मूलभूत कर्तव्ये आणि मार्गदर्शक तत्वे हा राज्यघटनेचा सुवर्ण त्रिकोण आहे. हे 3 Topic पक्के करा म्हणजे 10 मार्क फिक्स.

रोज नवीन Topic साठी VisionGovAcademy.online ला भेट द्या.

All the Best पोलीस भरती 2026 साठी! जय हिंद, जय महाराष्ट्र.

Next Post: पंचायतराज व्यवस्था - 73 वी घटनादुरुस्ती. ही Post चुकवू नका कारण कलम 40 चा थेट संबंध आहे. Bookmark करा.

भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत हक्क - संपूर्ण माहिती

भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत हक्क - संपूर्ण

MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, SSC साठी महत्वाचे | 2000 शब्द

मित्रांनो, स्पर्धा परीक्षेत "मूलभूत हक्क" हा Topic दरवर्षी विचारला जातो. पोलीस भरती, MPSC, तलाठी, वनरक्षक या सगळ्या परीक्षेत 4 ते 5 प्रश्न फक्त या एका घटकावर येतात. आज आपण या Post मध्ये मूलभूत हक्क म्हणजे काय, ते किती आहेत, कलम कोणते, आणि परीक्षेत कसे प्रश्न येतात हे संपूर्ण बघणार आहोत.

1. मूलभूत हक्क म्हणजे काय?

मूलभूत हक्क म्हणजे भारतीय राज्यघटनेने प्रत्येक नागरिकाला दिलेले असे हक्क आहेत जे सरकारला सुद्धा काढून घेता येत नाहीत. हे हक्क भाग 3 मध्ये कलम 12 ते 35 मध्ये दिले आहेत. यांना इंग्रजीत Fundamental Rights म्हणतात.

हे हक्क अमेरिकेच्या राज्यघटनेवरून घेतले आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी यांना "राज्यघटनेचा आत्मा" असे म्हटले आहे.

मूलभूत हक्कांची 5 वैशिष्ट्ये:

न्यायालयीन संरक्षण: जर कोणी तुमचा मूलभूत हक्क हिरावून घेतला तर तुम्ही थेट Supreme Court किंवा High Court मध्ये जाऊ शकता. कलम 32 यासाठीच आहे.
वाजवी बंधने: हे हक्क अमर्याद नाहीत. देशाची एकता, अखंडता, सार्वजनिक सुव्यवस्था यासाठी सरकार यावर बंधने घालू शकते.
नागरिकांपुरते मर्यादित नाही: काही हक्क फक्त नागरिकांना आहेत, तर काही सर्व व्यक्तींना आहेत. उदा. कलम 14 सर्वांना लागू आहे.
निलंबन: आणीबाणीच्या काळात कलम 20 आणि 21 सोडून बाकी हक्क राष्ट्रपती निलंबित करू शकतात.
दुरुस्ती शक्य: संसदेला कलम 368 नुसार मूलभूत हक्कात दुरुस्ती करता येते. पण Basic Structure ला धक्का लावता येत नाही.

2. सध्या मूलभूत हक्क किती आहेत? 6 हक्कांची यादी

सुरुवातीला 1950 साली राज्यघटनेत 7 मूलभूत हक्क होते. पण 1978 साली 44 व्या घटना दुरुस्तीने मालमत्तेचा हक्क हा मूलभूत हक्कांच्या यादीतून काढून टाकला. आता तो फक्त कायदेशीर हक्क आहे. कलम 300A.

सध्या 6 मूलभूत हक्क आहेत:

अ.क्र.	मूलभूत हक्काचे नाव	कलम
1	समानतेचा हक्क	कलम 14 ते 18
2	स्वातंत्र्याचा हक्क	कलम 19 ते 22
3	शोषणाविरुद्धचा हक्क	कलम 23 ते 24
4	धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क	कलम 25 ते 28
5	सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क	कलम 29 ते 30
6	संवैधानिक उपायांचा हक्क	कलम 32

3. सहा मूलभूत हक्कांचे सविस्तर वर्णन

A) समानतेचा हक्क - कलम 14 ते 18

हा भारतीय लोकशाहीचा पाया आहे. यात 5 मुख्य कलमे आहेत:

कलम 14: कायद्यापुढे समानता. म्हणजे गरीब असो वा श्रीमंत, सर्वांना कायदा समान. तसेच कायद्याचे समान संरक्षण.
कलम 15: धर्म, वंश, जात, लिंग, जन्मस्थान या कारणावरून भेदभाव करण्यास मनाई. पण महिला, लहान मुले, SC, ST, OBC यांच्यासाठी विशेष तरतूद करता येते.
कलम 16: सरकारी नोकरीत समान संधी. पण SC, ST, OBC यांना आरक्षण देता येते.
कलम 17: अस्पृश्यता नष्ट करणे. हा एक फौजदारी गुन्हा आहे. 1955 चा अस्पृश्यता कायदा यासाठीच आहे.
कलम 18: पदव्या नष्ट करणे. भारत सरकार कोणालाही 'राजा', 'सर' अशा पदव्या देऊ शकत नाही. अपवाद: लष्करी आणि शैक्षणिक पदव्या. उदा. भारतरत्न, पद्मश्री या पदव्या नाहीत, पुरस्कार आहेत.

B) स्वातंत्र्याचा हक्क - कलम 19 ते 22

हा सर्वात महत्वाचा हक्क आहे. परीक्षेत यावर सर्वात जास्त प्रश्न येतात.

कलम 19: यात 6 स्वातंत्र्ये दिली आहेत. लक्षात ठेवा TRAMSBA हा Trick वापरा.

T - To Speech: भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य
R - To Residence: भारतात कुठेही राहण्याचे स्वातंत्र्य
A - To Assemble: शांततेने व विनाशस्त्र एकत्र जमण्याचे स्वातंत्र्य
M - To Move: भारतात कुठेही संचार करण्याचे स्वातंत्र्य
S - To Settle: भारतात कुठेही स्थायिक होण्याचे स्वातंत्र्य
B - To Business: कोणताही व्यवसाय, धंदा करण्याचे स्वातंत्र्य

Note: पूर्वी 7 स्वातंत्र्ये होती. मालमत्तेचे स्वातंत्र्य 44 व्या घटनादुरुस्तीने काढले.

कलम 20: गुन्ह्यांसंबंधी संरक्षण. यात 3 गोष्टी आहेत. 1) कायद्याच्या आधी गुन्हा ठरवता येत नाही. 2) एका गुन्ह्यासाठी दोनदा शिक्षा नाही. 3) स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्यास भाग पाडता येत नाही.

कलम 21: जीवित व व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचे संरक्षण. हा सर्वात व्यापक हक्क आहे. Supreme Court ने यात जगण्याचा हक्क, शिक्षणाचा हक्क, गोपनीयतेचा हक्क, इंटरनेटचा हक्क यांचा समावेश केला आहे.

कलम 21A: 6 ते 14 वर्ष वयोगटातील मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण. 86 वी घटनादुरुस्ती 2002.

कलम 22: अटक व स्थानबद्धतेपासून संरक्षण. अटक केली तर 24 तासात न्यायाधीशांसमोर हजर केले पाहिजे.

C) शोषणाविरुद्धचा हक्क - कलम 23 ते 24

कलम 23: मानवी तस्करी आणि वेठबिगारी यांना मनाई. याला अपवाद फक्त सरकार सार्वजनिक कामासाठी सक्ती करू शकते.
कलम 24: 14 वर्षाखालील मुलांना कारखाने, खाणी यासारख्या धोकादायक कामात ठेवण्यास मनाई. यालाच बालकामगार प्रतिबंध म्हणतात.

D) धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क - कलम 25 ते 28

भारत हे धर्मनिरपेक्ष राज्य आहे. याचा अर्थ सरकारला स्वतःचा कोणताही धर्म नाही.

कलम 25: कोणताही धर्म स्वीकारण्याचे, आचरण्याचे व प्रचार करण्याचे स्वातंत्र्य.
कलम 26: धार्मिक व्यवहारांची व्यवस्था पाहण्याचे स्वातंत्र्य.
कलम 27: एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या प्रचारासाठी कर देण्यास कोणालाही भाग पाडता येणार नाही.
कलम 28: सरकारी शाळेत धार्मिक शिक्षण देता येणार नाही.

E) सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क - कलम 29 ते 30

हे हक्क अल्पसंख्याकांना दिले आहेत.

कलम 29: कोणत्याही समाजाला स्वतःची भाषा, लिपी, संस्कृती जपण्याचा हक्क.
कलम 30: अल्पसंख्याकांना स्वतःच्या शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा व चालवण्याचा हक्क.

F) संवैधानिक उपायांचा हक्क - कलम 32

डॉ. आंबेडकर यांनी याला "राज्यघटनेचा आत्मा व हृदय" म्हटले आहे. कारण बाकीचे 5 हक्क मिळवण्यासाठी हाच हक्क वापरावा लागतो.

जर कोणी तुमचा मूलभूत हक्क हिरावला तर तुम्ही थेट Supreme Court मध्ये जाऊ शकता. Supreme Court 5 प्रकारचे Writs जारी करू शकते:

Habeas Corpus: सादर करा शरीरास. बेकायदेशीर अटक केल्यास वापरतात.
Mandamus: आम्ही आज्ञा देतो. सरकारी अधिकारी काम करत नसेल तर.
Prohibition: मनाई हुकूम. खालचे न्यायालय अधिकाराबाहेर काम करत असेल तर.
Certiorari: उत्प्रेषण. खालच्या न्यायालयाचा निकाल रद्द करण्यासाठी.
Quo-Warranto: अधिकारपृच्छा. एखादी व्यक्ती बेकायदेशीर पदावर असेल तर.

4. मूलभूत हक्क आणि मूलभूत कर्तव्ये यातील फरक

परीक्षेत नेहमी हा प्रश्न विचारला जातो.

मूलभूत हक्क	मूलभूत कर्तव्ये
भाग 3, कलम 12 ते 35	भाग 4A, कलम 51A
अमेरिकेवरून घेतले	रशियावरून घेतले
न्यायालयीन संरक्षण आहे	न्यायालयीन संरक्षण नाही
मूळ राज्यघटनेत होते	42 व्या घटनादुरुस्तीने 1976 साली आले

5. पोलीस भरतीसाठी महत्वाचे प्रश्न

मित्रांनो, खाली काही महत्वाचे प्रश्न देत आहे. हे सोडवून बघा.

मूलभूत हक्क राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहेत? उत्तर: भाग 3
मालमत्तेचा हक्क कोणत्या घटनादुरुस्तीने काढला? उत्तर: 44 वी, 1978
शिक्षणाचा हक्क कोणत्या कलमात आहे? उत्तर: कलम 21A
अस्पृश्यता नष्ट करणारे कलम कोणते? उत्तर: कलम 17
राज्यघटनेचा आत्मा कोणत्या कलमाला म्हणतात? उत्तर: कलम 32
Habeas Corpus चा अर्थ काय? उत्तर: सादर करा शरीरास
कलम 19 मध्ये सध्या किती स्वातंत्र्ये आहेत? उत्तर: 6
बालकामगार प्रतिबंध कोणत्या कलमात आहे? उत्तर: कलम 24

6. निष्कर्ष

मित्रांनो, मूलभूत हक्क हा विषय फक्त परीक्षेपुरता नाही तर एक सुजाण नागरिक म्हणून प्रत्येकाला माहित असला पाहिजे. पोलीस होऊ इच्छिणाऱ्या प्रत्येक उमेदवाराला हे हक्क माहित असणे गरजेचे आहे, कारण तुम्हाला उद्या जनतेच्या हक्कांचे रक्षण करायचे आहे.

ही Post तुम्हाला आवडली असेल तर नक्की Share करा. रोज नवीन Topic साठी VisionGovAcademy.online ला भेट द्या. तुमच्या मित्रांना पण पाठवा.

All the Best पोलीस भरती 2026 साठी! जय हिंद, जय महाराष्ट्र.

Important: ही माहिती MPSC, पोलीस भरती 2026 च्या नवीन अभ्यासक्रमानुसार आहे. अधिक सराव पेपर्स साठी आमचे Telegram Channel Join करा.

📚राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे - DPSP संपूर्ण माहिती

पोलीस भरती सराव पेपर क्र. 5 - 100 प्रश्न | VisionGovAcademy

महाराष्ट्र पोलीस भरती 2026

सराव पेपर क्र. 5 - 100 प्रश्न | 100 गुण | वेळ: 90 मिनिटे

सूचना: हा पेपर VisionGovAcademy.online साठी तयार केला आहे. प्रत्येक प्रश्न 1 गुणाचा आहे. चुकीच्या उत्तरासाठी गुण कपात नाही.

विभाग 1: मराठी व्याकरण - 25 प्रश्न

1. 'कमलनयन' या शब्दाचा समास ओळखा.

A) द्वंद्व B) तत्पुरुष C) बहुव्रीही D) अव्ययीभाव

2. 'पेरावे तसे उगवते' या म्हणीचा अर्थ काय?

A) चांगले करा B) कर्माचे फळ मिळते C) शेती करा D) झाडे लावा

3. 'आई' या शब्दाचे सामान्यरूप काय?

A) आईला B) आई C) आईचा D) आईस

4. 'दिवा' या शब्दाचे अनेकवचन काय?

A) दिवे B) दिवास C) दिवे D) दिव्ये

5. 'तो रोज शाळेत जातो' - काळ ओळखा.

A) भूतकाळ B) रीतिकाळ C) वर्तमानकाळ D) भविष्यकाळ

6. 'अंधार' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?

A) काळोख B) प्रकाश C) रात्र D) सावली

7. 'गड' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप कोणते?

A) गडी B) गडिया C) गडहीन D) गडाचे

8. 'सूर्य' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?

A) चंद्र B) रवी C) तारा D) अग्नी

9. 'पु. ल. देशपांडे' यांचे टोपणनाव काय?

A) कुसुमाग्रज B) भाई C) बालकवी D) केशवसुत

10. 'माझा आवडता खेळ क्रिकेट आहे' - प्रयोग ओळखा.

A) कर्तरी B) कर्मणी C) भावे D) संकीर्ण

11. 'चोराच्या मनात चांदणे' या म्हणीचा अर्थ काय?

A) चोराला प्रकाश आवडतो B) अपराधी मन शंकेखोर असते C) चांदण्यात चोरी करा D) चोर हुशार असतो

12. 'विद्यार्थी' या शब्दाचा संधीविग्रह करा.

A) विद्या + अर्थी B) विद् + यार्थी C) विद्य + आर्थी D) वि + द्यार्थी

13. 'रामाने रावणाला मारले' - वाच्य ओळखा.

A) कर्तरी B) कर्मणी C) भावे D) अकर्मक

14. 'आकाश' या शब्दाचे विशेषण कोणते?

A) निळे B) निळा C) निळी D) निळसर

15. 'घर' या शब्दाचा समानार्थी शब्द नाही तो ओळखा.

A) गृह B) सदन C) निकेतन D) अंगण

16. 'हात' या अवयवावरून तयार झालेली म्हण कोणती?

A) तोंडघशी पडणे B) हातचे राखून ठेवणे C) पाय ओढणे D) नाक मुरडणे

17. 'वाघ' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?

A) वाघीण B) वाघीन C) वाघन D) सिंहिण

18. 'उप' या उपसर्गापासून तयार झालेला शब्द कोणता?

A) उपहार B) उपकार C) उपवन D) उपदेश

19. 'शब्दांच्या जाती' किती आहेत?

A) 4 B) 6 C) 8 D) 10

20. 'तोंडपाठ' या शब्दाचा समास ओळखा.

A) द्विगू B) अव्ययीभाव C) तत्पुरुष D) बहुव्रीही

21. 'क' या व्यंजनाचा उच्चार कशाला म्हणतात?

A) कंठ्य B) तालव्य C) मूर्धन्य D) दंत्य

22. 'जो आधी करतो तो आधी भरतो' - हे कोणत्या प्रकारचे वाक्य आहे?

A) केवल B) संयुक्त C) मिश्र D) आज्ञार्थी

23. 'सूर्य मावळला आणि अंधार पडला' - उभयान्वयी अव्यय कोणते?

A) सूर्य B) आणि C) मावळला D) अंधार

24. 'त्याने अभ्यास केला नाही, म्हणून तो नापास झाला' - कारणदर्शक उभयान्वयी अव्यय कोणते?

A) त्याने B) नाही C) म्हणून D) नापास

25. 'शाब्बास!' हे कोणत्या प्रकारचे केवलप्रयोगी अव्यय आहे?

A) हर्षदर्शक B) शोकदर्शक C) प्रशंसादर्शक D) संमतीदर्शक

विभाग 2: अंकगणित - 25 प्रश्न

26. 5, 15, 25 ची सरासरी किती?

A) 10 B) 15 C) 20 D) 45

27. एका वस्तूची किंमत ₹800 आहे. 25% सूट दिल्यास किंमत किती?

A) ₹200 B) ₹600 C) ₹750 D) ₹1000

28. 12, 18 चा मसावि किती?

A) 2 B) 3 C) 6 D) 36

29. 10 मजूर एक काम 8 दिवसात करतात, तर 16 मजूर किती दिवसात करतील?

A) 5 B) 10 C) 12 D) 4

30. 90 किमी/तास वेगाने जाणारी गाडी 20 सेकंदात किती अंतर कापेल?

A) 500 मी B) 450 मी C) 1800 मी D) 250 मी

31. एका संख्येचे 40% म्हणजे 80 आहे, तर ती संख्या कोणती?

A) 120 B) 200 C) 320 D) 40

32. 2, 4, 8, 16, ? पुढील संख्या कोणती?

A) 20 B) 24 C) 32 D) 30

33. 15 वस्तूंची खरेदी किंमत 12 वस्तूंच्या विक्री किमतीइतकी आहे, तर शेकडा नफा किती?

A) 20% B) 25% C) 30% D) 15%

34. ₹2000 चे 2 वर्षाचे 10% दराने सरळव्याज किती?

A) ₹200 B) ₹400 C) ₹2400 D) ₹440

35. 1 ते 50 पर्यंतच्या सर्व सम संख्यांची बेरीज किती?

A) 600 B) 625 C) 650 D) 500

36. 5² + 4² - 3² = ?

A) 18 B) 32 C) 12 D) 41

37. एका चौरसाची परिमिती 20 सेमी आहे, तर त्याचे क्षेत्रफळ किती?

A) 20 चौ.सेमी B) 25 चौ.सेमी C) 40 चौ.सेमी D) 100 चौ.सेमी

38. 3/4 + 1/2 = ?

A) 4/6 B) 5/4 C) 3/8 D) 1

39. 0.25 चे अपूर्णांकात रूपांतर करा.

A) 1/2 B) 1/4 C) 2/5 D) 1/5

40. 100 चे 10% किती?

A) 1 B) 10 C) 100 D) 1000

41. एका वर्तुळाचा व्यास 14 सेमी आहे, तर परिघ किती?

A) 22 सेमी B) 44 सेमी C) 154 सेमी D) 28 सेमी

42. 10% दराने 2 वर्षात ₹5000 चे चक्रवाढ व्याज किती?

A) ₹500 B) ₹1000 C) ₹1050 D) ₹1100

43. 60, 72 चा लसावि किती?

A) 12 B) 360 C) 4320 D) 60

44. 2 तास 30 मिनिटे म्हणजे किती सेकंद?

A) 9000 B) 150 C) 7500 D) 230

45. एका रांगेत सुरेश डावीकडून 15वा आणि उजवीकडून 10वा आहे, तर रांगेत एकूण किती मुले?

A) 25 B) 24 C) 26 D) 23

46. 150 चे 30% + 200 चे 20% = ?

A) 85 B) 95 C) 75 D) 100

47. 5 : 8 = 15 : ?

A) 20 B) 24 C) 30 D) 40

48. 9 चा वर्ग + 10 चा वर्ग = ?

A) 19 B) 81 C) 100 D) 181

49. ₹1, ₹2, ₹5 ची नाणी 3:4:5 या प्रमाणात आहेत. एकूण ₹122 आहेत तर ₹5 ची किती नाणी?

A) 10 B) 12 C) 15 D) 20

50. 108 या संख्येचे मूळ अवयव किती?

A) 2, 3 B) 2, 2, 3, 3 C) 9, 12 D) 4, 27

विभाग 3: सामान्य ज्ञान + चालू घडामोडी - 25 प्रश्न

51. महाराष्ट्र पोलीस दलाचा स्थापना दिवस कोणता?

A) 1 मे B) 2 जानेवारी C) 15 ऑगस्ट D) 26 जानेवारी

52. महाराष्ट्राचे पोलीस महासंचालक कार्यालय कुठे आहे?

A) नागपूर B) पुणे C) मुंबई D) नाशिक

53. 'महाराष्ट्र पोलीस अकादमी' कुठे आहे?

A) पुणे B) नाशिक C) मुंबई D) औरंगाबाद

54. महाराष्ट्राचा राज्य वृक्ष कोणता?

A) आंबा B) वड C) जांभूळ D) कडुनिंब

55. 'सिंहगड' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?

A) पुणे B) सातारा C) रायगड D) नाशिक

56. भारताचे सध्याचे गृहमंत्री कोण आहेत?

A) तपासा B) अमित शहा C) राजनाथ सिंह D) नरेंद्र मोदी

57. महाराष्ट्रात 'पोलीस आयुक्तालय' किती आहेत?

A) 10 B) 11 C) 12 D) 13

58. 'CRPF' चा फुल फॉर्म काय?

A) Central Reserve Police Force B) Central Railway Police Force C) Crime Reserve Police Force D) Civil Reserve Police Force

59. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 'स्वराज्याची' शपथ कुठे घेतली?

A) शिवनेरी B) रायगड C) रायरेश्वर D) तोरणा

60. महाराष्ट्रातील पहिली महिला IPS अधिकारी कोण?

A) किरण बेदी B) मीरा बोरवणकर C) रश्मी शुक्ला D) अर्चना रामसुंदरम

61. 'डायल 112' ही सेवा कशासाठी आहे?

A) फायर ब्रिगेड B) रुग्णवाहिका C) आपत्कालीन मदत D) वाहतूक मदत

62. महाराष्ट्राचा राज्य पक्षी कोणता?

A) मोर B) हरियाल C) पोपट D) कोकिळा

63. 'जलयुक्त शिवार' योजना कशाशी संबंधित आहे?

A) शिक्षण B) जलसंधारण C) आरोग्य D) शेती

64. भारताची पहिली 'बुलेट ट्रेन' कोणत्या दोन शहरांदरम्यान धावणार आहे?

A) दिल्ली-मुंबई B) मुंबई-अहमदाबाद C) दिल्ली-कोलकाता D) चेन्नई-बंगळुरू

65. 'UNESCO' चे मुख्यालय कुठे आहे?

A) न्यूयॉर्क B) लंडन C) पॅरिस D) जिनिव्हा

66. महाराष्ट्रात सर्वात जास्त पाऊस कुठे पडतो?

A) महाबळेश्वर B) आंबोली C) माथेरान D) इगतपुरी

67. 'क' जीवनसत्व कशापासून मिळते?

A) सूर्यप्रकाश B) संत्री C) गाजर D) दूध

68. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार कोण?

A) महात्मा गांधी B) पं. नेहरू C) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर D) डॉ. राजेंद्र प्रसाद

69. 'G20' परिषद 2023 भारतात कुठे झाली?

A) मुंबई B) दिल्ली C) बंगळुरू D) हैदराबाद

70. 'वंदे भारत एक्सप्रेस' ही कोणत्या प्रकारची ट्रेन आहे?

A) मालगाडी B) सुपरफास्ट एक्सप्रेस C) सेमी-हायस्पीड D) पॅसेंजर

71. महाराष्ट्र पोलीस दलात 'SP' म्हणजे काय?

A) Senior Police B) Superintendent of Police C) Sub Police D) Special Police

72. 'सायबर क्राईम' तक्रार कोणत्या नंबरवर करावी?

A) 100 B) 1098 C) 1930 D) 112

73. 'अजिंठा लेणी' कोणत्या जिल्ह्यात आहे?

A) औरंगाबाद B) जळगाव C) नाशिक D) धुळे

74. भारताचे 'चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ' कोण आहेत?

A) तपासा - Current B) जनरल बिपिन रावत C) जनरल मनोज पांडे D) एअर चीफ मार्शल VR चौधरी

75. 'नॅशनल सिक्युरिटी गार्ड' NSG ला काय म्हणतात?

A) ब्लॅक कॅट्स B) रेड कॅट्स C) ग्रीन कमांडो D) ब्लू गार्ड

विभाग 4: बुद्धिमत्ता चाचणी - 25 प्रश्न

76. गटात न बसणारा शब्द ओळखा: डॉक्टर, वकील, शिक्षक, पुस्तक.

A) डॉक्टर B) वकील C) शिक्षक D) पुस्तक

77. 5, 10, 20, 40, ?

A) 50 B) 60 C) 80 D) 70

78. जर MUMBAI = 132121, तर BAI = ?

A) 219 B) 129 C) 912 D) 291

79. एक माणूस उत्तरेकडे 8 किमी जातो, नंतर पूर्वेकडे 6 किमी जातो. तर तो मूळ ठिकाणापासून किती लांब आहे?

A) 10 किमी B) 14 किमी C) 2 किमी D) 48 किमी

80. पुस्तक : लेखक :: गाणे : ?

A) गायक B) संगीतकार C) वादक D) कवी

81. 1, 4, 9, 16, 25, ?

A) 30 B) 35 C) 36 D) 49

82. जर उद्या रविवार असेल, तर परवा कोणता वार होता?

A) शुक्रवार B) गुरुवार C) शनिवार D) सोमवार

83. A हा B चा भाऊ आहे. C ही B ची बहीण आहे. तर A चे C शी नाते काय?

A) भाऊ B) वडील C) काका D) माहित नाही

84. इंग्रजी मुळाक्षरात डावीकडून 10वे अक्षर कोणते?

A) I B) J C) K D) H

85. 1225 चे वर्गमूळ किती?

A) 25 B) 35 C) 45 D) 55

86. एका सांकेतिक भाषेत WATER = 25, तर FIRE = ?

A) 15 B) 18 C) 20 D) 22

87. आरशात 'INDIA' कसे दिसेल?

A) AIDNI B) उलटे C) तसेच D) AINDI

88. 6, 11, 21, 36, 56, ?

A) 66 B) 76 C) 81 D) 86

89. जर 'x' म्हणजे '+', '+' म्हणजे '-', '-' म्हणजे '÷', '÷' म्हणजे 'x', तर 10 - 2 x 3 + 1 = ?

A) 8 B) 6 C) 4 D) 14

90. गटात न बसणारी संख्या ओळखा: 3, 5, 7, 9, 11.

A) 3 B) 5 C) 9 D) 11

91. एका वर्षात किती आठवडे असतात?

A) 50 B) 52 C) 54 D) 48

92. 2 + 2 x 2 = ?

A) 8 B) 6 C) 4 D) 0

93. जर आग्नेय दिशेला दक्षिण म्हटले, तर ईशान्य दिशेला काय म्हणतील?

A) पूर्व B) उत्तर C) पश्चिम D) वायव्य

94. एका घड्याळात 3:15 वाजता तास काटा आणि मिनिट काटा यांमध्ये किती अंशाचा कोन असेल?

A) 0° B) 7.5° C) 15° D) 30°

95. BEHK : DGJM :: FILO : ?

A) HKNR B) HKNQ C) HJMQ D) IKNR

96. एका रांगेत राजूचा क्रमांक दोन्ही बाजूंनी 11वा आहे, तर रांगेत एकूण किती मुले?

A) 20 B) 21 C) 22 D) 11

97. जर 1 = 5, 2 = 10, 3 = 15, तर 5 = ?

A) 20 B) 25 C) 1 D) 30

98. 'कान' : 'ऐकणे' :: 'डोळे' : ?

A) बघणे B) वाचणे C) रडणे D) मिटणे

99. 7, 13, 19, 25, ?

A) 30 B) 31 C) 32 D) 35

100. एका माणसाकडे काही कोंबड्या आणि गायी आहेत. एकूण 20 डोकी आणि 56 पाय आहेत. तर कोंबड्या किती?

A) 8 B) 10 C) 12 D) 14

उत्तरसूची - Answer Key 100 प्रश्न

मराठी: 1-C, 2-B, 3-B, 4-A, 5-C, 6-B, 7-A, 8-B, 9-B, 10-A, 11-B, 12-A, 13-A, 14-A, 15-D, 16-B, 17-A, 18-C, 19-C, 20-B, 21-A, 22-C, 23-B, 24-C, 25-C

अंकगणित: 26-B, 27-B, 28-C, 29-A, 30-A, 31-B, 32-C, 33-B, 34-B, 35-C, 36-B, 37-B, 38-B, 39-B, 40-B, 41-B, 42-C, 43-B, 44-A, 45-B, 46-A, 47-B, 48-D, 49-A, 50-B

सामान्य ज्ञान: 51-B, 52-C, 53-B, 54-A, 55-A, 56-B, 57-B, 58-A, 59-C, 60-B, 61-C, 62-B, 63-B, 64-B, 65-C, 66-B, 67-A, 68-C, 69-B, 70-C, 71-B, 72-C, 73-A, 74-A, 75-A

बुद्धिमत्ता: 76-D, 77-C, 78-A, 79-A, 80-A, 81-C, 82-B, 83-A, 84-B, 85-B, 86-B, 87-B, 88-C, 89-B, 90-C, 91-B, 92-B, 93-A, 94-B, 95-A, 96-B, 97-C, 98-A, 99-B, 100-C

Tuesday, June 02, 2026

अलंकार संपूर्ण माहिती 2026 | मराठी व्याकरण | पोलीस भरती, MPSC, Talathi, SSC साठी 100% महत्त्वाचे

अलंकार म्हणजे काय? 'अलं' म्हणजे दागिना आणि 'कार' म्हणजे करणारा. ज्याप्रमाणे दागिन्यांमुळे माणसाचे सौंदर्य वाढते, त्याचप्रमाणे अलंकारामुळे काव्याची आणि भाषेची शोभा वाढते. स्पर्धा परीक्षेत मराठी व्याकरणात अलंकारावर 3 ते 5 प्रश्न हमखास येतात. ही एकच पोस्ट वाचली की अलंकारावर एकही मार्क जाणार नाही.

अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार + लक्षात ठेवण्याची सोपी Trick

1. शब्दालंकार	शब्दांवर आधारित. शब्द बदलला की अलंकार संपतो. काव्याचा आवाज, नाद यावरून ओळखायचा.
2. अर्थालंकार	अर्थावर, कल्पनेवर आधारित. शब्द बदलला तरी अर्थ तोच राहतो, अलंकार राहतो.

Trick: 'शब्द' मध्ये 'ब' आहे - तो बदलला की अलंकार 'ब'दलतो. 'अर्थ' बदलत नाही - म्हणून अर्थालंकार शब्द बदलला तरी टिकतो.

भाग 1: शब्दालंकार - 5 महत्त्वाचे प्रकार सविस्तर

1. यमक अलंकार - परीक्षेत सर्वात जास्त येणारा

व्याख्या: काव्याच्या चरणाच्या शेवटी येणारे शब्द उच्चाराने सारखे पण अर्थाने भिन्न असतील तर त्याला 'यमक अलंकार' म्हणतात.

3 अटी लक्षात ठेवा: 1. शब्द शेवटी पाहिजे 2. उच्चार सारखा 3. अर्थ वेगळा.

उदाहरण 1:
"मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे।
तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावे।।"
स्पष्टीकरण: 'जावे' = जाणे, 'स्वभावे' = आपोआप. शब्दाचा शेवट 'वे' सारखा, पण अर्थ वेगळा.

उदाहरण 2: पोलीस भरती 2023 मध्ये आलेला प्रश्न
"दिवस आजचा सोनेरी, क्षण क्षण आला आनंदाने भरी"
स्पष्टीकरण: 'सोन-एरी' आणि 'भ-री'. 'री' हा शेवट सारखा.

यमकाचे उपप्रकार: पादान्त यमक, आद्य यमक, मध्य यमक. पण परीक्षेसाठी फक्त व्याख्या आणि उदाहरण पुरे.

2. अनुप्रास अलंकार - ऐकायला गोड वाटणारा

व्याख्या: एकाच व्यंजनाची किंवा अक्षराची जवळजवळ पुनःपुन्हा आवृत्ती झाली तर 'अनुप्रास अलंकार' होतो. याने कवितेला नादमाधुर्य येते.

उदाहरण 1:
"वळवळ वळणावर, वळण वळवळ वाऱ्यावर"
स्पष्टीकरण: 'व' या व्यंजनाची 6 वेळा आवृत्ती.

उदाहरण 2:
"फुलाफुलांत फिरते भुंगी, गुंजारव करते दंगी"
स्पष्टीकरण: 'फ' आणि 'ग' ची पुनरावृत्ती.

परीक्षा Trick: जिथे जीभ घोटाळेल असा 'ट ट ट' किंवा 'क क क' आवाज, तिथे अनुप्रास.

3. श्लेष अलंकार - डबल मीनिंग वाला

व्याख्या: एकच शब्द जेव्हा एका वाक्यात दोन वेगवेगळ्या अर्थाने वापरला जातो, तेव्हा 'श्लेष अलंकार' होतो.

यमक vs श्लेष फरक: यमकात 2 वेगळे शब्द, श्लेष मध्ये 1च शब्द 2 अर्थ.

उदाहरण 1:
"अंधारात काळे सर्वच, मग तो 'कावळा' असो वा 'कोकिळा'"
स्पष्टीकरण: इथे 'काळे' चा अर्थ 1. रंगाने काळा 2. वाईट. एकच शब्द, दोन अर्थ.

उदाहरण 2:
"जीवनात 'अर्थ' असावा, खिशात 'अर्थ' असावा"
स्पष्टीकरण: पहिला 'अर्थ' = मतलब, दुसरा 'अर्थ' = पैसा.

4. अनुलोम-विलोम अलंकार - उलट सुलट

व्याख्या: एखादी ओळ सरळ वाचली आणि उलटी वाचली तरी तीच राहते, त्याला अनुलोम-विलोम म्हणतात.

उदाहरण: "रामाला भाला मारा" - उलटे वाचा तरी "रामाला भाला मारा"च येते.

टीप: हा अलंकार परीक्षेत खूप कमी येतो, पण माहितीसाठी लक्षात ठेवा.

5. अंत्यनुप्रास

व्याख्या: हे यमक सारखेच आहे. फक्त चरणाच्या शेवटी सारखी अक्षरे येतात. यमकात पूर्ण शब्द सारखा लागतो.

उदाहरण: "वाट, भाट, आट" - शेवटी 'आट' हा नाद सारखा.

भाग 2: अर्थालंकार - 9 महत्त्वाचे प्रकार सविस्तर

1. उपमा अलंकार - 'सारखा' वाला अलंकार

व्याख्या: दोन भिन्न वस्तूंमध्ये गुण, धर्म, रूप यावरून साम्य दाखवणे. यात 4 गोष्टी असतात.

उपमेची 4 अंगे:
1. उपमेय: ज्याची तुलना करायची ती वस्तू. उदा: मुख
2. उपमान: ज्याच्याशी तुलना करायची. उदा: चंद्र
3. साधारणधर्म: समान गुण. उदा: सुंदरता
4. उपमावाचक शब्द: सारखा, प्रमाणे, जसा, तसा, सम, गम, वाणी

उदाहरण: "तिचे हास्य मोत्यासारखे चमकते"
उपमेय=हास्य, उपमान=मोती, साधारणधर्म=चमक, उपमावाचक=सारखे

पोलीस भरती Trick: वाक्यात 'सारखा, प्रमाणे, गत, वत' दिसले की 90% उपमा.

2. रूपक अलंकार - 'सारखा' काढून टाका

व्याख्या: उपमेय आणि उपमान यांच्यातील भेद नष्ट करून ते एकच आहेत असे वर्णन करणे.

Formula: उपमा - 'सारखा' = रूपक

उदाहरण:
उपमा: जीवन हे नाटकासारखे आहे.
रूपक: जीवन-नाटकात प्रत्येकजण एक कलाकार आहे.
स्पष्टीकरण: इथे जीवन हेच नाटक आहे असे सांगितले, 'सारखे' नाही वापरले.

3. उत्प्रेक्षा अलंकार - 'जणू' वाला अलंकार

व्याख्या: उपमेय हे उपमानच आहे की काय अशी शंका, कल्पना करणे. 'जणू, गमे, वाटे, की, म्हणोनी, शंकणे' ही शब्द येतात.

उदाहरण:
"आकाशात चमकणारी वीज, जणू सोन्याची रेघ"
स्पष्टीकरण: वीज खरंच सोन्याची रेघ नाही, पण 'जणू' आहे असे वाटते.

4. अपन्हुती अलंकार - खरं लपवणे

व्याख्या: उपमेयचा निषेध करून ते उपमानच आहे असे ठासून सांगणे. 'हे नाही, तेच आहे'.

उदाहरण:
"हा चंद्र नाही, ही तर तुझी चांदणी"
स्पष्टीकरण: चंद्राचा निषेध करून 'चांदणीच आहे' असे सांगितले.

5. व्यतिरेक अलंकार - उपमेच्या उलट

व्याख्या: उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे दाखवणे.

उदाहरण:
"तुझे मुख चंद्राहूनही सुंदर आहे"
स्पष्टीकरण: उपमेत 'चंद्रासारखे', पण इथे 'चंद्राहूनही' सुंदर म्हणजे व्यतिरेक.

6. अतिशयोक्ती अलंकार - खूपच वाढवून सांगणे

व्याख्या: एखाद्या गोष्टीचे लोकांना आश्चर्य वाटेल इतके वाढवून वर्णन करणे.

उदाहरण 1: "त्याच्या एका हाकेत सारा गाव जमा झाला"
उदाहरण 2: "तुझे डोळे पाहून समुद्रालाही लाज वाटली"

7. दृष्टान्त अलंकार - उदाहरण देऊन पटवणे

व्याख्या: एखादी गोष्ट सिद्ध करण्यासाठी तशाच दुसऱ्या प्रसंगाचा दाखला देणे.

उदाहरण:
"मोठ्यांचे मन मोठेच असते, सागर सर्व नद्यांना पोटात घेतो"
स्पष्टीकरण: मोठ्या मनाच्या माणसाची तुलना सागराशी केली.

8. अनन्वय अलंकार - तुलना नाहीच

व्याख्या: उपमेयाची तुलना स्वतःशीच करणे, कारण त्याच्यासारखे दुसरे कोणीच नाही.

उदाहरण: "सागरासारखा सागरच" किंवा "रामासारखा रामच"

9. अन्योक्ती अलंकार - दुसऱ्याला उद्देशून बोलणे

व्याख्या: एकाला उद्देशून बोलायचे, पण लक्ष्य दुसराच असतो.

उदाहरण: कावळ्याला उद्देशून "काळ्या, तू कितीही गोरा होण्याचा प्रयत्न केलास तरी कोकिळा होणार नाहीस" - इथे उद्देश काळ्या रंगाचा माणूस आहे.

परीक्षेसाठी 20 MCQ - सोडवून बघ

"काळे काळे ढग दाटले" - कोणता अलंकार? उत्तर: अनुप्रास
"वदनी कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे" - कोणता अलंकार? उत्तर: यमक
"पाणी" या शब्दाचे दोन अर्थ - 'जीवन' आणि 'तेज'. हा कोणता अलंकार? उत्तर: श्लेष
मुख हेच चंद्र आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: रूपक
मुख चंद्रासारखे आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: उपमा
जणू काय हा दुसरा सूर्यच - कोणता अलंकार? उत्तर: उत्प्रेक्षा
तुझ्या स्मरणाने डोळ्यांत पूर आला - कोणता अलंकार? उत्तर: अतिशयोक्ती
हा चंद्र नाही, तो तर तुझा मुखडा आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: अपन्हुती
रामासारखा रामच - कोणता अलंकार? उत्तर: अनन्वय
विद्या धनाहून श्रेष्ठ आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: व्यतिरेक

2 मिनिटात Revision साठी शॉर्ट Tricks

1. शेवटी सारखा शब्द = यमक
2. 'क क क' आवाज = अनुप्रास
3. एक शब्द दोन अर्थ = श्लेष
4. 'सारखा, प्रमाणे' = उपमा
5. उपमा - 'सारखा' = रूपक
6. 'जणू, वाटे' = उत्प्रेक्षा
7. 'हे नाही, तेच आहे' = अपन्हुती
8. खोटं पण वाढवून = अतिशयोक्ती
9. 'हून, पेक्षा' श्रेष्ठ = व्यतिरेक
10. स्वतःशीच तुलना = अनन्वय

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.

महत्त्वाची सूचना: ही पोस्ट 5-6 मित्रांना Share कर. VisionGovAcademy.online वर रोज नवीन Notes टाकत जा. सरकारी नोकरी 100% मिळणार.

तयार करणारे: VisionGovAcademy.online | सरकारी नोकरीची तयारी, आता सोपी.

प्रयोग

प्रयोग म्हणजे काय? कर्तरी, कर्मणी, भावे प्रयोग संपूर्ण माहिती आणि ट्रिक्स

मराठी व्याकरणात प्रयोग (Voice) हा घटक MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi, SSC, ZP भरती आणि इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी सर्वात जास्त मार्क मिळवून देणारा टॉपिक आहे. दरवर्षी प्रयोगावर 3 ते 5 प्रश्न हमखास विचारले जातात. कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा एकमेकांशी काय संबंध आहे हे प्रयोगातून समजते. आज आपण प्रयोगाचे 3 मुख्य प्रकार, ओळखण्याच्या ट्रिक्स आणि 150+ उदाहरणे 2000+ शब्दांत समजून घेऊ.

1. प्रयोग म्हणजे काय? - व्याख्या

कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार क्रियापदाचे रूप बदलते. वाक्यातील क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलते, कर्माप्रमाणे बदलते की स्वतंत्र राहते, यावरून प्रयोग ठरतो.

सोप्या भाषेत: वाक्यात बॉस कोण आहे? कर्ता बॉस आहे, कर्म बॉस आहे, की क्रियापदच बॉस आहे? जो बॉस असेल, त्याला 'प्रयोग' म्हणतात.

प्रयोग ओळखण्याचे 3 घटक

1. कर्ता: क्रिया करणारा. 'कोणी?' या प्रश्नाचे उत्तर.
2. कर्म: ज्यावर क्रिया घडते. 'कोणाला?' 'काय?' या प्रश्नाचे उत्तर.
3. क्रियापद: वाक्यातील क्रिया दाखवणारा शब्द.

2. प्रयोगाचे 3 मुख्य प्रकार

मराठीत प्रयोगाचे 3 मुख्य प्रकार पडतात: 1. कर्तरी प्रयोग, 2. कर्मणी प्रयोग, 3. भावे प्रयोग.

अ. कर्तरी प्रयोग (Active Voice)

नियम: ज्या वाक्यात क्रियापद हे कर्त्याच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलते, त्याला कर्तरी प्रयोग म्हणतात. यात 'कर्ता' हा बॉस असतो.

ओळखण्याच्या 3 खुणा:

कर्त्याला प्रथमा विभक्ती असते. म्हणजे कर्त्याला 'ने, ने, शी' वगैरे प्रत्यय नसतात.
वाक्यात सकर्मक किंवा अकर्मक क्रियापद असते.
क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलते.

उदाहरणे:

वाक्य	कर्ता	कर्म	क्रियापद	स्पष्टीकरण
राम आंबा खातो.	राम - पुल्लिंगी	आंबा	खातो - पुल्लिंगी	क्रियापद 'राम' प्रमाणे
सीता गाणे गाते.	सीता - स्त्रीलिंगी	गाणे	गाते - स्त्रीलिंगी	क्रियापद 'सीता' प्रमाणे
मुले खेळतात.	मुले - अनेकवचन	-	खेळतात - अनेकवचन	क्रियापद 'मुले' प्रमाणे
मी पुस्तक वाचतो.	मी - प्रथम पुरुष	पुस्तक	वाचतो - प्रथम पुरुष	क्रियापद 'मी' प्रमाणे

कर्तरी प्रयोगाचे 4 पोटप्रकार:

केवल कर्तरी: वाक्यात अकर्मक क्रियापद असते. कर्म नसते. उदा: पक्षी उडतो. बाळ रडते.
सकर्मक कर्तरी: वाक्यात सकर्मक क्रियापद आणि कर्म असते. उदा: शिक्षक मुलांना शिकवतात.
प्रयोजक कर्तरी: कर्ता स्वतः क्रिया न करता दुसऱ्याकडून करवून घेतो. 'वणे' प्रत्यय येतो. उदा: आई मुलाला जेववते. गुरु शिष्याकडून अभ्यास करवून घेतो.
संकीर्ण कर्तरी: वाक्यात 'शकणे, लागणे, येणे' ही सहाय्यक क्रियापदे येतात. उदा: मला पोहता येते. त्याला चालवते.

ब. कर्मणी प्रयोग (Passive Voice)

नियम: ज्या वाक्यात क्रियापद हे कर्माच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलते, त्याला कर्मणी प्रयोग म्हणतात. यात 'कर्म' हा बॉस असतो.

ओळखण्याच्या 4 खुणा:

कर्त्याला तृतीया विभक्ती 'ने, ने, शी' हा प्रत्यय असतो.
वाक्यात सकर्मक क्रियापद असते. अकर्मक क्रियापदाचा कर्मणी होत नाही.
क्रियापदाला 'जाणे' हे सहाय्यक क्रियापद लागते.
क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलते.

उदाहरणे:

वाक्य	कर्ता	कर्म	क्रियापद	स्पष्टीकरण
रामाने आंबा खाल्ला.	रामाने	आंबा - पुल्लिंगी	खाल्ला - पुल्लिंगी	क्रियापद 'आंबा' प्रमाणे
सीतेने कविता लिहिली.	सीतेने	कविता - स्त्रीलिंगी	लिहिली - स्त्रीलिंगी	क्रियापद 'कविता' प्रमाणे
मुलांनी आंबे खाल्ले.	मुलांनी	आंबे - अनेकवचन	खाल्ले - अनेकवचन	क्रियापद 'आंबे' प्रमाणे
त्याच्याने काम केले गेले.	त्याच्याने	काम - नपुंसकलिंगी	केले गेले - नपुंसकलिंगी	क्रियापद 'काम' प्रमाणे

कर्मणी प्रयोगाचे 5 पोटप्रकार:

प्राचीन कर्मणी: हा मूळ कर्मणी प्रयोग. 'जाणे' धातू वापरला जातो. उदा: देवाने सृष्टी निर्माण केली गेली.
नवीन कर्मणी: आधुनिक काळात 'करणे' या क्रियापदाचा कर्मणी. उदा: त्याच्याने काम केले जाते.
समर्थ कर्मणी: 'शकणे' या अर्थाची क्रिया. उदा: माझ्याने हा पर्वत चढवत नाही.
सकर्मक कर्तृयुक्त कर्मणी: वाक्यात कर्ता 'ने' प्रत्ययासह असतो. उदा: पोलिसाने चोराला पकडले.
अकर्मक कर्तृयुक्त कर्मणी: फक्त 'भावे' प्रयोगात हा प्रकार दिसतो.

क. भावे प्रयोग (Impersonal Voice)

नियम: ज्या वाक्यात क्रियापद हे कर्त्याप्रमाणे किंवा कर्माप्रमाणे बदलत नाही, तर ते नेहमी तृतीयपुरुषी नपुंसकलिंगी एकवचनी असते, त्याला भावे प्रयोग म्हणतात. यात 'क्रियापद' हाच बॉस असतो.

ओळखण्याच्या 3 खुणा:

कर्त्याला तृतीया विभक्ती 'ने, ने, शी' हा प्रत्यय असतो.
वाक्यात अकर्मक क्रियापद असते. कर्म नसते.
क्रियापद नेहमी 'ले' ने शेवट होणारे, नपुंसकलिंगी एकवचनी असते.

उदाहरणे:

वाक्य	कर्ता	कर्म	क्रियापद	स्पष्टीकरण
मुलाने रडले.	मुलाने	नाही	रडले - न.लि. एकवचन	कर्ता पुल्लिंगी, पण क्रियापद न.लि.
मुलीने हसले.	मुलीने	नाही	हसले - न.लि. एकवचन	कर्ता स्त्रीलिंगी, पण क्रियापद न.लि.
त्याने बसले.	त्याने	नाही	बसले - न.लि. एकवचन	क्रियापद स्वतंत्र
माझ्याने चालवले.	माझ्याने	नाही	चालवले - न.लि. एकवचन	अकर्मक क्रियापद

3. प्रयोग ओळखण्याची 5 सेकंदाची ट्रिक

परीक्षेत वेळ वाचवण्यासाठी ही ट्रिक वापरा:

Step 1: कर्ता बघा. कर्त्याला 'ने' प्रत्यय आहे का? नसेल तर 100% कर्तरी प्रयोग.
Step 2: 'ने' असेल तर कर्म बघा. वाक्यात कर्म आहे का? कर्म असेल तर कर्मणी प्रयोग.
Step 3: 'ने' आहे पण कर्म नाही. वाक्यात कर्मच नसेल आणि क्रियापद 'ले' ने संपत असेल तर भावे प्रयोग.

Chart:

कर्ता + ने ❌ → कर्तरी
कर्ता + ने ✅ + कर्म ✅ → कर्मणी
कर्ता + ने ✅ + कर्म ❌ → भावे

4. परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे 50 महत्वाचे वाक्य

कर्तरी प्रयोग:

सूर्य पूर्वेला उगवतो.
मी अभ्यास करतो.
मोर नाचतो.
आई स्वयंपाक करते.
शिक्षक शिकवतात.
मला क्रिकेट खेळता येते. - संकीर्ण कर्तरी
मास्तर मुलांना शिकवतात. - सकर्मक कर्तरी
आजी नातवाला झोपवते. - प्रयोजक कर्तरी

कर्मणी प्रयोग:

रामाने रावणाला मारले.
आईने पोळी लाटली.
माझ्याने निबंध लिहिला गेला.
शेतकऱ्याने शेत नांगरले.
त्याच्याने पत्र लिहिले जाते. - नवीन कर्मणी
पोलिसांनी चोराला पकडले.
मुलाने चित्र काढले.

भावे प्रयोग:

त्याने उगाच रडले.
ताईने हसले.
माझ्याने राहवले नाही.
रुग्णाने उठले.
आजारी माणसाने बसले.
त्याच्याने धावले.

5. प्रयोगांतर - वाक्याचे रूपांतर कसे करावे?

कर्तरीचे कर्मणी: कर्त्याला 'ने' लावायचा. क्रियापदाला 'जाणे' लावायचे. क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलायचे.
उदा: राम आंबा खातो. → रामाने आंबा खाल्ला जातो.

कर्मणीचे कर्तरी: कर्त्याचा 'ने' काढायचा. 'जाणे' काढायचे. क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलायचे.
उदा: रामाने आंबा खाल्ला. → राम आंबा खातो.

कर्तरीचे भावे: फक्त अकर्मक क्रियापदाचेच भावे होतात. कर्त्याला 'ने' लावायचा. क्रियापद नपुंसकलिंगी करायचे.
उदा: तो रडतो. → त्याने रडले.

6. महत्वाचे नियम आणि अपवाद

नियम: 'पाहिजे, नको, आवडणे' या क्रियापदांची वाक्ये नेहमी कर्तरी प्रयोगाची असतात. उदा: मला पेन पाहिजे.
नियम: 'शकणे, येणे, जमणे' ही क्रियापदे आली की संकीर्ण कर्तरी प्रयोग होतो. उदा: त्याला गाता येते.
अपवाद: काहीवेळा कर्म नसतानाही कर्मणी प्रयोग होतो. त्याला अकर्मक कर्तृयुक्त कर्मणी म्हणतात. उदा: त्याने घरी गेले.
लक्षात ठेवा: भावे प्रयोग फक्त भूतकाळातच शक्य आहे. वर्तमान व भविष्यकाळी भावे प्रयोग होत नाही.

7. सरावासाठी प्रश्नसंच

खालील वाक्यांचे प्रयोग ओळखा:

मुख्याध्यापकांनी सभा बोलावली.
मुलगी छान नाचते.
बाबांनी झोपले.
मला चहा लागतो.
शेतकऱ्याने पेरणी केली.
त्याच्याने चालवते.
सैनिक देशाचे रक्षण करतात.
आजोबांनी हसले.

उत्तरे: 1. कर्मणी, 2. कर्तरी, 3. भावे, 4. कर्तरी, 5. कर्मणी, 6. भावे, 7. कर्तरी, 8. भावे

निष्कर्ष

मित्रांनो, प्रयोग हा विषय एकदा समजला की आयुष्यभर लक्षात राहतो. वरील 3 खुणा आणि 5 सेकंदाची ट्रिक वापरून तुम्ही कोणतेही वाक्य 5 सेकंदात सोडवू शकता. MPSC, Police Bharti च्या परीक्षेत प्रयोगावर पूर्ण मार्क मिळवण्यासाठी दररोज 20 वाक्यांचा सराव करा. कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांच्यातील संबंध समजला की मराठी व्याकरण खूप सोपे वाटेल.

हा लेख तुम्हाला कसा वाटला? कमेंट करून नक्की कळवा. स्पर्धा परीक्षेच्या अशाच नोट्ससाठी Vision Gov Academy ला Follow करा आणि हा लेख तुमच्या मित्रांसोबत Share करायला विसरू नका.

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.

समास

समास म्हणजे काय? समासाचे 6 प्रकार, 100+ उदाहरणे आणि ट्रिक्स

मराठी व्याकरणात समास हा घटक MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi, SSC आणि इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत महत्वाचा आहे. दरवर्षी समासावर 2 ते 4 प्रश्न हमखास विचारले जातात. 2 शब्दांपासून 1 शब्द कसा बनतो आणि त्याचा अर्थ कसा बदलतो हे समासात शिकतो. आज आपण समासाची संपूर्ण माहिती 2000 शब्दांत, सोप्या ट्रिक्ससह समजून घेऊ.

1. समास म्हणजे काय? - व्याख्या

दोन किंवा दोन पेक्षा अधिक शब्द एकत्र येऊन त्यातील विभक्ती प्रत्यय गाळल्यामुळे जो एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला सामासिक शब्द म्हणतात. सामासिक शब्द तयार करण्याच्या प्रक्रियेला समास म्हणतात.

उदा: 'घर' आणि 'दार' हे दोन शब्द एकत्र आले. मधला 'चे' हा प्रत्यय गाळला. नवीन शब्द तयार झाला - घरदार. या प्रक्रियेला समास म्हणतात.

समासात दोन पदे असतात:

1. पूर्वपद: सामासिक शब्दातील पहिला शब्द. उदा: घरदार मध्ये 'घर' हे पूर्वपद.
2. उत्तरपद: सामासिक शब्दातील दुसरा शब्द. उदा: घरदार मध्ये 'दार' हे उत्तरपद.

2. समासाचे मुख्य 6 प्रकार

मराठीत समासाचे एकूण 6 प्रकार मानले जातात. हे 6 प्रकार पाठ केले की समास सोपा होतो.

1. अव्ययीभाव समास

नियम: या समासात पहिले पद महत्वाचे असते. पूर्ण जोडशब्द क्रियाविशेषण अव्ययासारखा वापरला जातो. बहुतेक वेळा पूर्वपद हे अव्यय असते.

ओळखण्याची ट्रिक: प्रतिदिन, यथाशक्ती, दररोज, आजन्म, नकळत अशी 'प्रति', 'यथा', 'दर', 'आ', 'न' ने सुरू होणारे शब्द.

विग्रह कसा करायचा: सामासिक शब्दाचा अर्थ लिहायचा.

सामासिक शब्द	विग्रह
प्रतिदिन	प्रत्येक दिवशी
यथाशक्ती	शक्तीप्रमाणे
आमरण	मरेपर्यंत
दररोज	प्रत्येक रोजी
बिनचूक	चुकीशिवाय

2. तत्पुरुष समास

नियम: या समासात दुसरे पद म्हणजे उत्तरपद महत्वाचे असते. पहिल्या पदाचा विभक्ती प्रत्यय गाळला जातो.

ओळखण्याची ट्रिक: विभक्ती प्रत्यय कोणता गाळला आहे ते बघा. त्यावरून समासाचे पोटप्रकार ठरतात.

तत्पुरुष समासाचे 7 पोटप्रकार:

विभक्ती तत्पुरुष: द्वितीया ते सप्तमी विभक्तीचा प्रत्यय गाळला जातो.
उदा: गायरान = गाईसाठी रान - चतुर्थी. स्वर्गप्राप्त = स्वर्गाला प्राप्त - द्वितीया. घरजावई = घरात जावई - सप्तमी.
नञ् तत्पुरुष: पहिले पद 'अ', 'अन्' किंवा 'न' हे नकारदर्शक असते.
उदा: अयोग्य = योग्य नाही असा. अनादर = आदर नाही असा. नापीक = पीक नाही अशी.
उपपद तत्पुरुष: उत्तरपद धातूला प्रत्यय लागून बनलेले असते.
उदा: ग्रंथकार = ग्रंथ करणारा. तोंडपाठ = तोंडाने पाठ.
कर्मधारय तत्पुरुष: विशेषण + विशेष्य किंवा उपमेय + उपमान असतो.
उदा: नीलकमल = नील असे कमल. पुरुषसिंह = पुरुष सिंहाप्रमाणे आहे असा.
द्विगू तत्पुरुष: पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि अर्थ 'समूह' असा निघतो.
उदा: त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह. पंचवटी = पाच वडांचा समूह.
मध्यमपदलोपी: मधले पद लोप पावते.
उदा: साखरभात = साखर घातलेला भात. दहीभात = दही मिसळलेला भात.
अलुक् तत्पुरुष: पहिल्या पदाचा विभक्ती प्रत्यय गाळला जात नाही.
उदा: तोंडपाठ = तोंडी पाठ. येनकेनप्रकारेण = कोणत्याही एका प्रकाराने.

3. कर्मधारय समास

नियम: हा तत्पुरुषचाच एक प्रकार आहे. यात विशेषण + विशेष्य, उपमान + उपमेय किंवा उपमेय + उपमान असते.

ट्रिक: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात.

विशेषण + विशेष्य: नीलकमल = नील असे जे कमल. महादेव = महान असा देव.
उपमान + उपमेय: कमलनयन = कमळासारखे नयन. चंद्रवदन = चंद्रासारखे वदन.
उपमेय + उपमान: पुरुषसिंह = सिंहासारखा पुरुष. नरशार्दूल = शार्दूलासारखा नर.
रूपक: मुखचंद्र = मुख हाच चंद्र. विद्याधन = विद्या हेच धन.

4. द्विगू समास

नियम: पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि तयार होणाऱ्या शब्दाचा अर्थ 'समूह' किंवा 'समाहार' असा होतो.

ट्रिक: पहिला शब्द आकडा असेल आणि अर्थ समूह निघत असेल तर द्विगू.

सामासिक शब्द	विग्रह
चातुर्मास	चार महिन्यांचा समूह
नवरात्र	नऊ रात्रींचा समूह
सप्ताह	सात दिवसांचा समूह
अष्टाध्याय	आठ अध्यायांचा समूह
त्रैलोक्य	तीन लोकांचा समूह

लक्षात ठेवा: जर अर्थ समूह निघत नसेल तर द्विगू होत नाही. उदा: चारभिंती = चार अशा भिंती - हा कर्मधारय आहे, द्विगू नाही.

5. द्वंद्व समास

नियम: या समासात दोन्ही पदे महत्वाची असतात. दोन्ही पदांचा अर्थ प्रधान असतो. विग्रह करताना दोन पदांमध्ये 'आणि', 'व', 'अथवा' ही उभयान्वयी अव्यये येतात.

ट्रिक: 'आणि' लावून वाक्य पूर्ण झाले तर द्वंद्व.

इतरेतर द्वंद्व: दोन्ही पदे अनेकवचनी असतात. उदा: आईवडील = आई आणि वडील. बहीणभाऊ = बहीण आणि भाऊ.
समाहार द्वंद्व: दोन्ही पदे मिळून एक समूह बनतो आणि शब्द एकवचनी असतो. उदा: हातपाय = हात आणि पाय मिळून शरीराचा भाग. भाजीपाला = भाजी व पाल्याचा समूह.
वैकल्पिक द्वंद्व: दोन पदांमध्ये 'किंवा', 'अथवा' येते. उदा: खरेखोटे = खरे किंवा खोटे. पापपुण्य = पाप किंवा पुण्य.

6. बहुव्रीही समास

नियम: हा सर्वात महत्वाचा आणि परीक्षेत जास्त विचारला जाणारा समास आहे. यात दोन्ही पदे गौण असतात आणि तयार होणारा शब्द पूर्णपणे तिसऱ्याच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध करून देतो.

ओळखण्याची ट्रिक: विग्रहाच्या शेवटी 'जो', 'जी', 'जे', 'ज्याचे', 'ज्याला' हे शब्द येतात.

सामासिक शब्द	विग्रह	तिसरा अर्थ
पीतांबर	पिवळे आहे अंबर ज्याचे तो	श्रीकृष्ण
चक्रपाणी	चक्र आहे पाणी मध्ये ज्याच्या तो	विष्णू
दशमुख	दहा आहेत मुख ज्याला तो	रावण
नीलकंठ	नीळा आहे कंठ ज्याचा तो	शंकर / मोर
चतुर्भुज	चार आहेत भुजा ज्याला तो	विष्णू
वक्रतुंड	वक्र आहे तुंड ज्याचे तो	गणपती

3. समास ओळखण्यासाठी सोप्या ट्रिक्स

ट्रिक 1 - 'जो' वाली ट्रिक: विग्रह करताना शेवटी 'जो, जी, जे' आले की बहुव्रीही समजायचे.
ट्रिक 2 - 'आणि' वाली ट्रिक: विग्रहात 'आणि' आले की द्वंद्व समास.
ट्रिक 3 - समूह वाली ट्रिक: पहिला शब्द आकडा आणि अर्थ 'समूह' निघाला की द्विगू समास.
ट्रिक 4 - 'प्रति' 'यथा' वाली ट्रिक: शब्द 'प्रति', 'यथा', 'आ', 'प्रती' ने सुरू झाला की अव्ययीभाव.
ट्रिक 5 - 'न' वाली ट्रिक: शब्द 'अ', 'अन्', 'न' ने सुरू झाला आणि अर्थ नकारात्मक आला की नञ् तत्पुरुष.

4. स्पर्धा परीक्षेसाठी 50 महत्वाची उदाहरणे

दहीभात - दही घातलेला भात - मध्यमपदलोपी
पंचपात्रे - पाच पात्रांचा समूह - द्विगू
महापुरुष - महान असा पुरुष - कर्मधारय
सुखदुःख - सुख आणि दुःख - द्वंद्व
गजानन - गजाचे आनन आहे ज्याला तो - बहुव्रीही - गणपती
प्रतिक्षण - प्रत्येक क्षणी - अव्ययीभाव
राजपुत्र - राजाचा पुत्र - षष्ठी तत्पुरुष
कृष्णसर्प - कृष्ण असा सर्प - कर्मधारय
त्रिवेणी - तीन वेणींचा संगम - द्विगू
धनहीन - धनाने हीन - तृतीया तत्पुरुष
बिनविषारी - विषाशिवाय - अव्ययीभाव
चरणकमल - चरण कमळाप्रमाणे आहेत - कर्मधारय
पितृभक्ती - पित्याची भक्ती - षष्ठी तत्पुरुष
कापूसकोंड - कापूस आणि कोंडा - द्वंद्व
लंबोदर - लंब आहे उदर ज्याचे तो - बहुव्रीही - गणपती

5. सरावासाठी प्रश्न

खालील सामासिक शब्दांचे विग्रह करून समास ओळखा:

वनवास
शुभाशुभ
आजीवन
सप्तर्षी
मेघश्याम

उत्तरे: 1. वनात वास - सप्तमी तत्पुरुष, 2. शुभ किंवा अशुभ - वैकल्पिक द्वंद्व, 3. जीवनभर - अव्ययीभाव, 4. सात ऋषींचा समूह - द्विगू, 5. मेघाप्रमाणे श्याम - कर्मधारय

निष्कर्ष

मित्रांनो, समास हा विषय पाठांतराचा नसून समजून घेण्याचा आहे. वरील 6 प्रकार आणि ट्रिक्स लक्षात ठेवल्या तर समासावरील कोणताही प्रश्न तुम्ही सहज सोडवू शकता. दररोज 10 उदाहरणांचा सराव करा. MPSC, Police Bharti मध्ये समासावर 100% मार्क मिळवता येतील.

हा लेख तुम्हाला आवडला का? कमेंट करून सांगा. मराठी व्याकरणाच्या अशाच नोट्ससाठी Vision Gov Academy ला Follow करा आणि हा लेख तुमच्या मित्रांना Share करा.

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.